Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk çağında başlayan ve dikkat, dürtü kontrolü ve hareketliliği etkileyen nörogelişimsel bir bozukluktur. Belirtiler çocuklukta ortaya çıksa da ergenlik ve yetişkinlik döneminde de devam edebilir.

DEHB’nin Temel Belirtileri

DEHB üç temel belirti alanından oluşur:

1. Dikkat Eksikliği

Çocuk veya yetişkinde şu durumlar gözlemlenir:

• Dikkatini uzun süre sürdüremez.

• Detayları kaçırır, dikkatsiz hatalar yapar.

• Dinlemiyormuş gibi görünür.

• Verilen yönergeleri tamamlamakta zorlanır.

• Eşyalarını sık kaybeder.

• Kolayca dikkatinin dağılmasına neden olan uyaranlara yönelir.

• Günlük işlerini organize etmekte zorlanır.

• Unutkandır.

2. Hiperaktivite

Özellikle çocuklarda görülür:

• Yerinde duramaz, sürekli kıpırdanır.

• Uygun olmayan ortamlarda koşar veya tırmanır.

• Sessiz oyun oynamakta zorlanır.

• “Motor takılmış gibi” hareketlidir.

• Çok konuşur.

3. Dürtüsellik

• Sorular bitmeden cevap verir.

• Sırasını beklemekte zorlanır.

• Başkalarının sözünü keser.

• Sonuçlarını düşünmeden hareket eder.

DEHB Türleri

• Dikkat Eksikliğinin Baskın Olduğu Tip: Dalgınlık ve unutkanlık ön plandadır. Hiperaktivite belirgin olmayabilir.

• Hiperaktif-Dürtüsel Tip: Hareketlilik ve dürtüsellik ön plandadır. Dikkat sorunları daha az belirgindir.

• Birleşik Tip: Hem dikkat eksikliği hem hiperaktivite-dürtüsellik birlikte bulunur. En sık görülen tiptir.

DEHB Nasıl Tanılanır?

DEHB için kan testi, MR veya EEG ile kesin tanı konulamaz. Tanı klinik değerlendirmeye dayanır.

Tanı İçin Aranan Temel Kriterler

Belirtilerin:

• 12 yaşından önce başlamış olması,

• En az 6 aydır devam etmesi,

• Çocuğun gelişim düzeyine göre beklenenden fazla olması,

• Birden fazla ortamda görülmesi (örneğin ev ve okul),

• Akademik, sosyal veya mesleki işlevselliği bozması gerekir.

Tanılama Süreci

1. Ayrıntılı Klinik Görüşme

Çocuk ve aile ile görüşülerek gebelik ve doğum öyküsü, gelişim basamakları, aile öyküsü, okul performansı ve davranış sorunları değerlendirilir.

2. Öğretmen ve Aile Bilgileri

Belirtilerin farklı ortamlarda (ev, okul vb.) görülüp görülmediği araştırılır.

3. Derecelendirme Ölçekleri

Sık kullanılan ölçekler:

• Conners Derecelendirme Ölçekleri

• Turgay DSM Temelli Ölçek

• Vanderbilt Ölçekleri

Not: Bu ölçekler tanıyı destekler ancak tek başına tanı koydurmaz.

4. Psikoeğitsel Değerlendirme

Gerektiğinde zeka testleri, dikkat testleri ve öğrenme güçlüğü değerlendirmeleri uygulanabilir.

Dikkat Testleri Tanı Koydurur mu?

Hayır. Örneğin MOXO, TOVA, CPT (Sürekli Performans Testleri) gibi bilgisayar tabanlı dikkat testleri tanıyı destekleyen araçlardır. Sonuçlar normal olsa bile DEHB olabilir; bozuk çıksa bile tek başına DEHB tanısı konulamaz.

DEHB ile Karışabilen Durumlar

Aşağıdaki durumlar DEHB benzeri belirtiler gösterebilir. Bu nedenle kapsamlı değerlendirme önemlidir:

• Kaygı bozuklukları

• Depresyon

• Uyku bozuklukları

• İşitme veya görme sorunları

• Otizm Spektrum Bozukluğu

• Özel Öğrenme Güçlüğü

• Zihinsel Yetersizlik

• Travma sonrası stres belirtileri

Türkiye’de DEHB Tanısını Kim Koyar?

Resmî tanı genellikle:

• Çocuklarda Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi uzmanı tarafından konulur.

• Yetişkinlerde ise Psikiyatri uzmanları değerlendirme yapar.

Psikologlar, özel eğitim uzmanları ve rehber öğretmenler değerlendirmeye katkı sağlayabilir ancak tıbbi tanı koymazlar.

Tedavi

DEHB tedavisi genellikle şu bileşenlerden oluşur:

• Aile eğitimi

• Davranışçı müdahaleler

• Okul düzenlemeleri

• Gerektiğinde ilaç tedavisi

• Psikoeğitsel destek

Erken tanı ve uygun destekle DEHB’li çocukların büyük kısmı akademik ve sosyal yaşamlarında önemli ilerleme gösterebilir.